Khởi Tố Vụ Việc Cài Đặt Phần Mềm Lậu Tại Việt Nam: Những Điều Cần Biết

Vào giữa tháng 6 vừa qua, Công an tỉnh Phú Thọ đã công bố khởi tố một vụ án liên quan đến việc xâm phạm quyền tác giả theo Điều 225 của Bộ luật Hình sự. Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam, do bà Nguyễn Thị Thanh Huyền lãnh đạo, bị xác định là đã cung cấp đến 81 máy tính cài đặt hệ điều hành Windows và Microsoft Office sử dụng các phương thức hack như crack, key lậu. Qua điều tra, lực lượng chức năng đã tiến hành khám xét 5 địa điểm tại Hà Nội và Phú Thọ, phát hiện thêm hơn 350 máy tính tại một cơ sở giáo dục cũng vi phạm tương tự. Đây chính là vụ án đầu tiên trên toàn quốc bị khởi tố về hành vi này.

Vụ việc này đã làm dấy lên nhiều thắc mắc từ các cửa hàng máy tính về ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội hình sự. Phóng viên đã có cuộc trao đổi với luật sư Chu Việt Tuấn Anh từ Công ty Luật Phúc Anh để làm rõ những điểm quan trọng trong quy định pháp luật hiện hành.

Ngưỡng hình sự sẽ được xác định theo giá trị nào?

Theo Điều 225 của Bộ luật Hình sự, một cá nhân có thể bị xử lý hình sự nếu đạt một trong ba ngưỡng: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng, gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả từ 100 triệu đồng, hoặc giá trị hàng hóa vi phạm tối thiểu 100 triệu đồng. Vấn đề đặt ra là giá trị bản quyền của Windows và Office chính hãng dao động từ 4 đến 9 triệu đồng mỗi máy, trong khi tiền công thực tế mà thợ cài đặt chỉ khoảng vài trăm nghìn đồng. Ngưỡng nào sẽ được coi là căn cứ để khởi tố trong trường hợp này?

“Ba ngưỡng này áp dụng cho ba đại lượng hoàn toàn khác nhau, không thể gộp chung. Thu lợi bất chính là số tiền mà thợ cài đặt hoặc công ty có được, còn thiệt hại của chủ thể quyền và giá trị hàng hóa vi phạm được tính theo giá bán lẻ chính hãng của Windows và Office, không liên quan đến tiền công của bên vi phạm,” luật sư Chu Việt Tuấn Anh nêu rõ, dẫn chiếu đến nguyên tắc định giá tại Điều 95 Nghị định 65/2023/NĐ-CP.

“Thậm chí, với lô máy chỉ có giá trị bản quyền khoảng 4 triệu đồng mỗi máy, nếu tổng tiền công thu được từ đợt cài đạt 50 triệu đồng trở lên cũng đủ yếu tố cấu thành hình sự,” luật sư cho biết thêm. Với những cửa hàng thực hiện cài đặt hàng loạt cho các khách hàng doanh nghiệp, con số này không phải là khó đạt được.

Doanh nghiệp có mua máy tính cài sẵn phần mềm lậu có bị liên đới không?

Một câu hỏi khác từ vụ việc Phú Thọ đó là trách nhiệm của các doanh nghiệp đã mua 81 máy tính trên. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh cho biết vụ án hiện chỉ mới ở giai đoạn khởi tố, chưa có cáo trạng cụ thể, vì vậy chỉ có thể xem xét theo nguyên tắc chung.

“Nếu như doanh nghiệp đã nhận thức rõ rằng phần mềm là lậu, có thể có thỏa thuận ngầm với giá rẻ mà không có bản quyền, thì có khả năng bị coi là đồng phạm hoặc ít nhất là chịu trách nhiệm hành chính độc lập do hành vi sử dụng phần mềm vi phạm để khai thác thương mại. Nhưng nếu doanh nghiệp mua máy đồng bộ, tin tưởng vào nhà cung cấp mà không hay biết trước, việc truy cứu đồng phạm về hình sự sẽ khó khăn vì thiếu yếu tố cố ý theo yêu cầu của Điều 225,” luật sư phân tích.

Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng doanh nghiệp trong trường hợp không biết vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP cho việc sử dụng phần mềm không bản quyền, bất kể việc có biết trước hay không, và vẫn được yêu cầu gỡ bỏ phần mềm vi phạm.

Công an có thể tự khởi tố mà không cần có đơn từ Microsoft

Vụ việc tại Phú Thọ được công an phát hiện thông qua công tác nắm tình hình, không phải do có đơn tố cáo từ Microsoft. Theo luật sư Chu Việt Tuấn Anh, đây không phải là điều ngoại lệ mà là quy tắc phổ biến trong tố tụng hình sự ở Việt Nam.

“Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự chỉ nêu rõ 9 tội danh bắt buộc phải có yêu cầu của bị hại mới có thể khởi tố. Điều 225 không nằm trong danh sách đó, vì vậy cơ quan điều tra hoàn toàn có quyền tự khởi tố khi phát hiện hành vi vi phạm mà không cần đến sự lên tiếng của chủ sở hữu quyền,” luật sư khẳng định. “Thực tế, các chủ sở hữu quyền như Microsoft thường được mời cung cấp xác nhận bản quyền và tổ chức giám định kỹ thuật để là căn cứ định lượng thiệt hại, nhưng đây chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứng cứ, không phải điều kiện bắt buộc để khởi tố.”

Đây không phải lần đầu tiên Việt Nam khởi tố hình sự đối với những hành vi xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực công nghệ số. Vào năm 2021, Công an TP.HCM đã khởi tố vụ án liên quan đến website phimmoi.net vì phát tán hàng nghìn bộ phim mà không có phép. Đầu năm 2024, Công an tỉnh Quảng Bình cũng khởi tố ba đối tượng điều hành website phim lậu với mức thu lợi khoảng 80 đến 100 triệu đồng mỗi tháng. Trong cùng năm, Tòa án nhân dân TP Hà Nội đã tuyên phạt Lê Hải Nam, người đứng đầu dịch vụ truyền hình lậu BestBuy IPTV, 30 tháng tù treo.

Có bị xử lý hồi tố với máy tính đã cài phần mềm lậu không?

Trong bối cảnh lo ngại phổ biến từ người dùng cá nhân rằng máy tính đã lỡ cài Windows lậu từ nhiều năm trước có thể bị áp mức phạt mới hay không, luật sư Chu Việt Tuấn Anh khẳng định rằng pháp luật Việt Nam không có hiệu lực hồi tố bất lợi.

“Nghị định 341/2025/NĐ-CP sẽ có hiệu lực từ ngày 15 tháng 2 năm 2026 và chỉ áp dụng cho những hành vi cài đặt, sao chép, phân phối đã xảy ra từ thời điểm đó trở đi. Những hành vi cài đặt trước ngày này vẫn sẽ bị xử lý theo Nghị định 131/2013/NĐ-CP, trừ khi mức phạt trước đó cao hơn mức phạt mới thì sẽ áp dụng mức có lợi hơn cho người vi phạm,” luật sư cho biết. “Tuy nhiên, cần phân biệt giữa hành vi cài đặt chỉ xảy ra một lần và hành vi tiếp tục sử dụng. Nếu sau ngày 15 tháng 2 năm 2026 có hành vi mới phát sinh như tái kích hoạt, cập nhật hoặc sao chép thêm bản sao để khai thác thương mại, hành vi mới đó vẫn sẽ bị xử lý theo quy định hiện hành.”

Đối với các cửa hàng máy tính và kỹ thuật viên tự do đang cung cấp dịch vụ cài đặt phần mềm không bản quyền, vụ án tại Phú Thọ là một lời nhắc nhở rằng ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự phụ thuộc vào quy mô cài đặt và số tiền công tích lũy, không chỉ dựa vào mức độ công khai hay kín đáo của dịch vụ.